Nima xavf ostida?

Eng asosiy masala, butun borliq hali kashf qilinmaganimi, qorong’ular bilan to’lganimi yoki yangi yer tortish kuchini o’zgarishimi? Ko’p vaqtlardan buyon biz juda kata savollar berib kelyapmiz. Biz juda ko’p muhim javoblar topishga harakat qilamiz, hattoki o’zimiz tuzib olsak ham. (Biz bunda ancha tajribalikmiz.)

flatearthHozirgi zamon kosmologiyasi insoniyat tarixidagi buyuk munozaralarni ask ettiradi. Biz quyosh va boshqa samoviy orbitalar tomonidan aylanadigan harakatsiz yer ustidamizmi? Yoki yer quyoshni samoda aylantiradimi? Bizning maxsus uyimiz shu oddiy yulduzni boshqaradimi? Oxirgi paytdagi olingan ko’rinishlar ancha tiniq bo’lsa, oldin ular umuman tushunarli bo’lmagan.

Qanday qilib tushunarli bo’lmagan. Galileoning mashxur Copernical modeli endi shubha bilan yaxshilab tekshiriladi. Cherkov o’zining 1616 dagi hukmini 1992-yil bid’at bo’lguncha bekor qilmadi, 1600-yilda xavfni e’lon qilgan Giordano Brunodan yorqin bo’lishiga qaramay. Hozir kundalik tarix darsligida buni Kopernik inqilobi deb o’qitiladi. Inqilob so’zining etimologiyasiga e’tibor bering. Hozirgi kunda biz buni siyosiy matn deb o’ylaymiz: Glorious inqilobi, Amerika inqilobi, Fransuz inqilobi, ko’pchiliklar inqilobi… bu ro’yxat toxtovsiz davom etishi mumkin. Bu chuqur, qat’iy inqilob qo’shma so’zi Astronomiyadan kelib chiqqan, ya’ni quyosh atrofida aylanadigan sayyoralardan. Bu masalani ta’sirini tushuntirish bugungi nazar bilan juda qiyin.

Hozirgi kosmologiya Galileo paytidan chuqurroq o’rganilingan. Bizning borlig’imiz tushunarsiz qorong’u ko’rinmaydigan og’irliklar bilan to’lganmi, yoki qorong’ulikda qora energiya bilan bir dona cho’p dengizda suzib ketayotgandek tashkil topganmi? Yoki bizning xulosamizcha bu qora narsalar juda ham chuqurdagi nazariyani berkitish uchunmi?

Har ikkisida ham teran natijalar bor.

Agar borliq biz ko’rib turgan narsalardan tashkil topgan bo’lmasa, unda nimadan tashkil topgan? Biz suzayotgan WIMP dengiz, koinotning real bo’lishi dinning mavjudligidami? (WIMP qanchaligiga bog’liq, tanangizdan bir vaqtda bir necha yuztasi o’tadi.) Borliq taqdirdagi zulmatlarga mahkum bo’lganmi, Qora energiya kattalashishi tezlashib bir joyga borganida hamma yoruqlik bizning ufqdan yo’q bo’lib ketadimi?

Yoki bu qorong’uliklar Nyutonning tasavuridagi uydirma nazariyasimi? Tortishish qonunini ayblasak, nimalar o’zgaradi? Taqdir uzoqdagi kuchli MOND ta’sirida ostida borliqdan nima kutyapti? U doimiy kengayishdan ko’ra, birdaniga ag’darilib ketadimi? Unda nima bo’ladi?

Umumiy nisbiylik yaxshi tekshirilgan, ko’p olimlar qanday qilib tortishish qonuni o’zgarishi haqida haqli savollar berishgan? Ammo, ommaviy farq hisobida olingan Umumiy nisbiylik testi faqat ommaviy farqni ko’rsatadi. Bu allaqachon uning bashorati uchun aniq bir qarama-qarshilik deb da’vo qilinishi mumkin. Shuning uchun ham biz qora materiyadan yolvorishimiz kerak: o’zgarishlar qil. Shuningdek, ilmiy urunishlar xavf ostida bo’ladi. Ilm-fanga birinchi navbatda e’tibor berishimiz eng muhim vazifalardandir. Katta Savollar. Tushunishim bo’yicha, ko’p kosmologiya olimlar muhakamalarni oqilona muhokama qilish o’rniga, o’zlari yolg’izlikni tanlashadi. Hech kim o’zlarini noto’g’ri deb tan olmaydilar, lekin to’g’ri narsalarni tan oladilar. Ommaviy farqni topgan odamni Nobel Mukofati kutib turibdi. Mukofat olishni xohlagan ko’p qora materiyani tarafdorlari bor; ular albatta Milgromga borishni xohlamaydilar va ularning MOND nazariyasi hayotdan ancha ajralib qolgan.

Oxir oqibatda, biz xohlayotgan narsalar to’g’ri kelmayapti. Olim konsensus harakat emas: qoida ma’lumoti. Borliq nima qilmoqchi bo’lsa shuni qilishda davom etyapti. Bizning vazifamiz uni yaxshilab tushinib olish, nima qila olashi va nima qila ololmasligini gapirgandan ko’ra.

Shaxsan, qora materi va kosmologiya ta’limini yaxshi o’rgangan olim sifatida, MONDni jiddiylik bilan qabul qilishga qiynaldim. Bunga imkoniyatim bo’lganida, buning ishlashidan men juda ham hayratlandim va tengdoshlarim xuddi shu narsani qilmay osongina qoldirib ketganidan ranjidim. Mening ishonchim komil, nima bo’lishidan qat’iy nazar, u albatta ma’lum bo’ladi. Lekin men ilmiy korxonaning qalbidan qo’rqaman, agar biz xonadagi filga doimo befarq bo’lsak. Biz olimlar ilmiy usulni davom ettira olamizmi va bugungi aytilayotgan noto’g’ri narsalarni tan olamizmi? Yoki keyingi ming yillikda Sovuq Qorong’u Din ruhonisi atrofida aylanamizmi?

Manba: http://astroweb.case.edu/ssm/mond/stakes.html

Вернуться на главную страницу

Posted on

Leave a Reply